Week 33 – Erfgoedfestival

Dit is alweer de tweede en laatste week van het Erfgoedfestival.

Voor deze maandag en dinsdag stond er een tweedaags verdiepend programma op de planning. Er waren 10 opties, maar toen ik het programma voor ‘De verhalen liggen op straat’ zag was ik verkocht, want het programma bestaat uit een wandeling door Rotterdam en door Haarlem waarbij twee docenten vertellen over hoe de erfgoedverhalen van de wijken zichtbaar gemaakt kunnen worden.

We begonnen deze twee dagen met een bezoek aan de wijk van docent Erik; Noordereiland in Rotterdam. We hebben ons verzameld bij station Blaak, bij het beeld ‘De Artoonisten, Ode aan Marten Toonder’ (2002). Daar begon onze rondleiding. Het doel van vandaag was om te kijken naar je omgeving, om te kijken welke verhalen je wel en niet ziet.

De route die we liepen vanaf Blaak, was langs het Gelderseplein en de Oude haven. Daarna zijn we een stuk de Boompjeskade opgelopen, waarna we naar de voet van de Willemsbrug zijn gelopen. Erik heeft vertelt over hoe de Tweede Wereldoorlog de stad heeft gevormd, en heeft daar een paar familieverhalen verteld van de periode 10 t/m 14 mei 1940. De familieverhalen zijn naar boven gekomen, omdat Erik zijn familie aan de Maaskade heeft gewoond.

Daarna zijn we de brug overgelopen. Aan de andere kant van de brug kregen we de opdracht om in groepjes een deel van het Noordereiland te bezoeken en daar opzoek te gaan naar uitingen van verhalen en geschiedenis. Ook zijn we op zoek gegaan naar kunstwerken die bij het idee van Joe Cillen hoort dat Noordereiland een motoschip is dat zich los kan koppelen van de stad. Met mijn groep ben ik de Machinekamer van het schip tegen gekomen.

Nadat we los hebben rondgelopen op het eiland zijn we weer samen gekomen op de oprit van de Oude Spoorbrug. Hier hebben we de bevinden van de verschillende groepjes besproken, maar zijn we ook door gaan vragen waarom we herrineringen zichtbaar maken. Welke verhalen vertellen we, en waarom? en welke verhalen niet? Wat is het belang erachter? Wat is belangrijk voor de identiteit en trost van de wijk?

Want welke verhalen moeten er echt bewaard worden voor de geschiedenis van een wijk?! Wiens verhaal of familiegeschiedenis is er relevant om voor de hele wijk te bewaren? En wat moet je doen als het niet meer relevant is? Weghalen, aanpassen of laten staan? En hoe leg je dat verhaal vast? Met een bord met tekst of met iets beeldends als een foto of sculptuur? En hoe zorg je dat mensen erbij blijven staan en de betekenis ervan opzich nemen? want de meeste mensen lopen er voorbij. Dat zijn vragen die je dan moet afvragen.

Ons huiswerk voor dinsdag is om een plan te maken om een nieuwe herrinering zichtbaar te maken. Ik was geïnspireerd door het verhaal van Erik zijn overgrootmoeder, die veel verloren heeft aan het begin van de oorlog. Mijn idee is een herrineringendoos te maken als kunstwerk, als ode van alle verhalen en herrineringen die verloren zijn gegaan aan de oorlog of andere rampen of gewoon chaos. Met onder de doos als sokkel een brievenbus waar mensen hun vergeten verhalen of verhalen die aan het verdwijnen zijn kunnen achter laten als brieven.

Dinsdag was dag twee van het programma ‘De verhalen liggen op straat’. En hier stond de wijk van docent Oskar centraal, en dat is de Transvaalwijk in Haarlem. Dat is voor mij bekend gebied, omdat ik daar ook heb gewoont. We begonnen bij het station, en we zijn door het Bolwerk (ontworpen door Zocher), en langs de fontein op het Frans Halsplein naar de Ripperda Kazerne gelopen. We hebben het gehad over de geschiedenis, (landsschap-) architectuur en wat daarvan terug te zien is in de gebouwen. Maar los van gebouwen is er vrij weinig te zijn van het erfgoed, in tegenstelling van Rotterdam, wat vol staat met informatieborden, standbeelden, kunstwerken en foto’s die het verhaal van de wijk vertellen.

Vanaf de Kazerne zijn we door de Kloosterstraat, via het Pretoriaplein, naar een veldje naast het Nelson Mandelapark gelopen. Hier hebben we Marjolein ontmoet, die werkzaam is bij de gemeente Haarlem als adviseur ruimtelijk erfgoed, wat onderdeel is van de afdeling Omgevingsbeleid. Dit is niet een taak die gaat over de monumentenzorg van de stad, maar over hoe erfgoed in de openbare ruimte zichtbaar is of zichtbaar gemaakt kan worden. Marjolein heeft ons verder rondgeleidt, en daar had zo ook heel wat beeldmateriaal bij, onder andere digitaal ingekleurde foto’s.

Zo heeft Marjolein het gehad over het industrieel erfgoed dat rond de Paul Krugerkade thuis hoort. De kade en werf zijn nu gedempt en straten. Een deel van de fabriekpanden staan er nog wel, sommige in gebruik, andere in leeg en in stadiums van verval. En één pand waarvan gedacht werd dat het afgebroken blijkt inpakt te zijn. Op Spaarndamseweg 120, op de kade rechts van de Spaarneboog en de Klimhal, in wat nu een wit kantoorgebouw is, staat het oude gebouw nog. Nu dat er onderzoek gedaan wordt naar asbest en er verbouwt wordt is door gaten in de binnenmuren te zien wat er achtersluit, Marjolein heeft gezegt dat de bakstenenmuren en glas-in-loodramen er nog staan. Ook in de Spaarneboog kan je sporen zien van de gebouwen die er stonden.

Na de pauze zijn we naar het pand gegaan wat de voormalige Van Dijk’s Koek- en Beschuitfabriek De Volharding is. Het pand van de Volharding wordt sinds november door buurtgenoten gebruikt als creatieve en sociale plek. In het pand hebben we in twee uur een idee gemaakt en gepitcht aan Marjolein en buurtgenoten, over hoe we de oevers kunnen verbinden en het industrieel erfgoed zichtbaar kunnen maken. Dit was een leuke opdracht, en er was ook mengeling van de eerste en tweede jaars studenten. De mensen waren enthausiast over de ideëen, ook al waren sommige wat ambiteus. Wel werden we erop gewezen om te blijven denken voor wie je het maakt. Ook vroeg een buurtbewoner waarom we aan de slag wilde met nieuwe dingen, en waarom we niet verder willen werken op dingen die al aanwezig zijn in de wijk.

Iets wat centraal stond in dit programma waren bruggen. Vrij letterlijk de bruggen die de oevers verbinden, maar ook figuratieve bruggen en het maken van bruggen. Als (toekomstige) erfgoedwerkers kunnen we veel bruggen bouwen, tussen heden en verleden, tussen het erfgoed van een wijk en de huidige bewoners van die wijk. Maar we kunnen met erfgoed ook bruggen bouwen tussen mensen. Met erfgoed, cultuur en kunst kan je zoveel bruggen bouwen, en ik denk ook dat dat onze taak is als erfgoedwerkers om die te bouwen.

Voor de woensdag was er weer een excursie, en ik had me ingeschreven voor een excursie met docent Jorne (die ook kunsthistoricus is) die meestal naar bijzondere plekken gaat. Wij zijn daarom ook naar het Burgerweeshuis gegaan in Amsterdam Zuid.

Het Burgerweeshuis is voormalig weeshuis dat ontworpen is door Aldo van Eyck in 1955. Van Eyck heeft veel ontworpen voor kinderen, onder andere de iglo klimrekken die op veel speeltuinen in Nederland te vinden zijn. Het Burgerweeshuis is vormgegeven met het idee om kinderen per leeftijdscategorie samen te laten leven, zo heeft elke leeftijdscategorie een eigen woonkamer, maar zijn er een aantal gezamelijke ruimtes zoals de feestzaal. Daar zit in de vloer een gat voor een kerstboom. Ook zijn er overal spiegels te vinden waar kinderen zichzelf in kunnen zien, wat te maken heeft met de opvoedideologie, waarbij een kind zichzelf leert kennen en reflecteert.

Dit structualistisch gebouw is gemaakt van beton, maar er zitten ook blauwe en rode kleuren verstopt in de architectuur. In de vorm van het gebouw komen patronen van cirkels en vierkanten steeds terug. Het gebouw heeft veel speelse elementen zoals kleine afstapjes en een poortje die kinderen uitnodigd om te spelen. Verder wilde van Eyck die kinderen niet het gevoel geven dat ze opgesloten zitten. Zo zijn er heel veel deuren en verloopt de architectuur langzaam van binnen naar buiten. Zo hangt er een buitenlamp in een hal waar je naar buiten loopt.

Het is leuk om te zien hoe van Eyck het perspectief van de kinderen heeft toegepast in de architectuur. Hij heeft duidelijk de behoeftes van de doelgroep meegenomen in zijn ontwerp. Ook is er een goede balans met wat nodig en praktisch is, en wat speels is.

Tegenwoordig zit het BPD Bouwfonds Gebiedsontwikkeling in het Burgerweeshuis. Het BPD doet op twee manieren aan kunst; door middel van kunst in de openbare ruimte neer te zetten in de wijken die ze ontwikkelen, en door kunst te verzamelen voor de bedrijfscollectie die te zien is in de kantoren. Het gedeelte van kunst in de openbare ruimte toevoegen in wijkontwerpen komt voort uit de percentageregeling. De percentageregeling is nu weg of versoepelt, maar BPD doet hun best om in samenwerking met een kunstenaar iets te maken voor de nieuwe buurtbewoners. Een voorbeeld hiervan is een brug in Amsterdam met de titel ‘Opgelet! Kunstwerk! Opgelet!’ (2024) van Martijn Sandberg.

Verder heeft BPD een bedrijfscollectie sinds 1976. De kunstcollectie bestaat uit kunst dat aangekocht is van de kunstenaren die de kunst in de openbare ruimte maken. Maar verder bestaat de collectie uit vooral hedendaagse kunst, maar door de vele kunstvormen die hedendaagse kunst tegenwoordig aanneemt is er voor gekozen om kunst te verzamelen binnn het focuspunt ‘ruimte’.

Bedrijfscollectie zijn nitet altijd openbaar te bezoeken, soms zijn ze wel te bezoeken omdat ze in de hal van een openbare ruimte hangen zoals bij het Erasmus MC. Bij bedrijven zoals BPD kan je op aanvraag de collectie vaak wel zien. Jorne heeft ons ook aangemoedigd, als we er interesse er voor hebben, om bedrijven te mailen en een afspraak te maken om de kunst te bekijken.

Ik had van te voren niet verwacht dat we zoveel kunst en architectuur zouden zien. Ik ben blij verrast met dit programma onderdeel.

Donderdag was alweer de laatste dag van het Erfgoedfestival. In de ochtend was het laatste keuzeprogramma onderdeel, wat bestond uit drie masterclasses. Ik heb me uiteindelijk in geschreven voor de masterclass over financiering in het erfgoedveld.

Docent Marlous die zelf gebruik heeft gemaakt van fondsen en een tijd voor Fonds21 heeft gewerkt heeft ons een inzicht gegeven hoe financiering en fondsenwerving gaat in de erfgoed- en bredere cultuursector werkt in Nederland. Het ging onder andere over het belang en voordelen van (extra) financiering, want het wordt gebruikt voor innovatie/ development. Het ging over hoe het verkrijgen van financiering een strategisch spel is dat je moet leren spelen, en financiering gaat om relaties opbouwen en onderhouden. Ook hebben we ethische dilemma’s besproken
Het ging ook om de soorten inkomsten, want vaak hebben culturele instelling en museums die wel vanuit kaartverkoop, horeca en uit de museumwinkel producten. Maar overheidsfinanciering is ook vaak een belangrijke bron van inkomsten, wat vaak vanuit de gemeente komt. Daarnaast zijn er inkomsten van private, zoals donateurs die vrienden van het museum zijn. En er zijn sponsoren zoals de VriendenLoterij en NN, en fondsen die op een focus hebben op beeldende kunst waar beroep op gedaan kan worden gedaan.

In de middag was de gezamelijke afsluiting, wat meteen een begin is voor de toetsting; een reflectie. Ter voorbereiding van dit heb ik tijdens de programmaonderdelen aantekeningen gemaakt, en heb ik in deze twee blogs als wat reflectie gedaan. Tijdens het reflectiemoment hebben we verschillende vragen beantwoord die ons moeten activeren om te reflecteren. Voor de tweedejaars is de opdracht ook om onze ervaringen over het erfgoedfestival te koppelen aan onze professionele ontwikkeling.

Voor mij heeft het Erfgoedfestival vooral duidelijk gemaakt wat de rol van een erfgoedprofessional voor de samenleving betekent. En ik heb geleerd dat mijn passie bij mensen en maatschappelijke vraagstukken ligt.

Aan het einde van de dag was er ook een feest met muziek, een boekmarkt van de bibliotheek en een popquiz. Echter ben ik niet lang gebleven. Dat kwam deels omdat ik op woensdag als een leuke afsluiting heb gehad met wat vrienden op een terrasje in Amsterdam.

Donderdagavond heb ik mijn cijfer van het vak Tentoonstellen gekregen. Voor ons verbeterde schetsontwerp hebben we een 8,4 gekregen. Hier ben ik ontzettend blij mee!

Weekend

Op vrijdag had ik vrij omdat ik mijn reflectie al donderdagavond had ingeleverd. Samen met mijn vader heb ik (oud-) tante Nanny bezocht in het verre Friesland.

De rest van het weekend heb ik geknutseld en de verjaardag van mijn vrienden gevierd.